“Phải Trái Đúng Sai” hay đạo đức, sự tự do và động cơ làm nên đạo đức

Một ý định tốt không phải do những gì nó tác động hay thực hiện. Nó tốt trong chính bản thân nó, cho dù nó có thành công hay không. Ngay cả nếu ý định này hoàn toàn thiếu quyền năng để đạt đến mục đích; nếu đã nỗ lực tối đa vẫn không thực hiện được bất kỳ điều gì cả… thì nó vẫn sẽ tỏa sáng như một viên ngọc quý vì chính bản thân nó đã có giá trị đầy đủ.

phải trái đúng sai

Muốn biết đạo đức là gì, hãy xét đến động cơ!

Trên đây là một đoạn trích nằm trong cuốn sách “Phải Trái Đúng Sai” của Michael Sandel (Hồ Đắc Phương dịch) – cuốn sách thuộc Tủ sách Cánh Cửa Mở Rộng với sự hợp tác giữa Nhà xuất bản Trẻ, giáo sư Ngô Bảo Châu và nhà văn Phan Việt, xuất bản tháng 11/2011. Tuy nội dung cuốn sách là bàn về vấn đề đạo đức (một phạm trù vốn rất khó giải thích, mà một khi đã giải thích cũng chưa chắc có thể hiểu một cách thấu đáo) dưới cái nhìn triết học (vốn dĩ rất khô khan), và đã được “cảnh báo” là một cuốn sách khó đọc, nhưng phải thừa nhận là so với những cuốn sách khó đọc khác, thì nó thật sự rất… khó đọc! :D

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Michael Sandel

Có một nhận xét nói rằng: “Mỗi con người, tùy từng thời điểm, tùy từng tình huống sẽ nhìn thế giới một cách khác nhau và ngày càng có phần tiêu cực, ngày càng có phần nhiều định kiến hơn ở trong đó.” Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa trong thời điểm này (thời điểm mà có thể con người nhìn thế giới với con mắt “trong sáng” và chưa nhen nhóm một chút định kiến nào) thì con người nghĩ và nhìn nhận mọi thứ ĐÚNG, còn trong thời điểm khác (thời điểm đã có “mùi” của định kiến, mùi của tiêu cực chẳng hạn) thì SAI, và ngược lại. Nó chỉ có thể cho ta thấy một điều rằng: Bất cứ trong trường hợp nào, thời điểm nào hay tình huống nào, thì những điều Đúng – Sai, Phải – Trái luôn luôn tồn tại song song cùng với nhau như hai mặt trắng – đen của cuộc sống. Rất khó nhận biết! Vấn đề là ở cách hành xử của mỗi con người, cách họ đối mặt với mọi thứ ra làm sao mà thôi. Vẫn biết rằng chẳng có một chuẩn pháp lý hay đạo đức nào để phán quyết một người nào đó hành xử như vậy là đúng hay sai, là hợp tình hợp lý hay không, nhưng trên hết là sau tất cả, bạn sẽ nhận biết được như thế nào là cư xử một cách có lý trí và khi nào thì cần có sự điềm đạm trong giải quyết vấn đề.

Vậy còn tự do? Thế nào là tự do và tự do liên quan như thế nào đến đạo đức? Trong cuốn sách này cũng có đề cập đến vấn đề tự do – một trong những yếu tố quan trọng làm nên hành động có giá trị đạo đức. Một hành động sẽ không được xem là có đạo đức nếu không được thực hiện trên nền tảng của sự tự do. Mà sự tự do ở đây, trong khuôn khổ cuốn sách này, theo định nghĩa của Immanuel Kant (một trong những triết gia quan trọng nhất của nước Đức) phải là hành động có tự chủ (tức là hành động theo quy tắc tự mình định ra cho chính mình mà không phải theo mệnh lệnh của tự nhiên hay quy ước nào của xã hội). Điều này có nghĩa, một hành động chỉ có thể là ĐÚNG khi và chỉ khi nó là một hành động tự do, tự chủ, làm một cái gì đó vì chính bản thân nó (mục tiêu tự thân) chứ không phải vì cái gì khác.

Cuối cùng, điều quan trọng là không cần biết điều gì đó là Đúng hay Sai, là Phải hay Trái, chỉ cần bạn hiểu và nhìn nhận vấn đề một cách thấu đáo, làm việc đúng vì bản thân nó đúng, không phải bởi vì nó thuận tiện hay hữu ích, thì xin chúc mừng, hành động của bạn đã có… mầm mống giá trị của đạo đức! :D

Tất nhiên, đây cũng mới chỉ là quan điểm của học thuyết triết học theo tư tưởng của Immanuel Kant (xuyên suốt cả cuốn sách còn có quan điểm tư tưởng của các triết gia Aristotle, Jeremy Bentham cùng nhiều tư tưởng triết học khác), nhưng có thể nói rằng với cách giải thích dễ hiểu mà không kém phần quyết liệt này, cuốn sách thực sự đã tỏa sáng như một viên ngọc quý vì chính bản thân nó đã có giá trị đầy đủ ngay từ ý định ban đầu, dù cho nó có thành công hay không trong việc khiến người đọc thay đổi.

Một trong những cuốn sách khác mới xuất bản cũng thuộc tủ sách Cánh Cửa Mở Rộng đó là cuốn “Tất cả chúng ta đều là cá”, bạn có thể tìm đọc cuốn này trên tiki.

About The Author